मार्क्सवाद र समाजवाद : सिद्धान्तदेखि व्यवहारसम्म

 मंसिर २८, बेलुका ७:०० बजे

(नेकपा नेता निरंजन साहसँग सङ्घीय खबरद्वारा लिइएको विस्तृत अन्तरवार्ता)

प्रश्न १ : मार्क्सवाद के हो ? यसलाई तपाईं कसरी परिभाषित गर्नुहुन्छ ?

साह : मार्क्सवाद कुनै जड सिद्धान्त होइन, यो समाज बुझ्ने र बदल्ने वैज्ञानिक विधि हो। कार्ल मार्क्सले समाजको इतिहास वर्गसंघर्षको इतिहास हो भनेका छन्। उत्पादन सम्बन्ध, स्वामित्वको स्वरूप र शक्ति सम्बन्धले नै समाजको संरचना निर्धारण गर्छ। मार्क्सवादले शोषणको जरो कहाँ छ भनेर देखाउँछ र त्यसको अन्त्यका लागि मार्गचित्र दिन्छ।

प्रश्न २ : समाजवाद र मार्क्सवादबीचको मुख्य अन्तर के हो ?

साह : मार्क्सवाद सिद्धान्त हो, समाजवाद त्यसको व्यवहारिक–राजनीतिक अभिव्यक्ति हो। सरल शब्दमा भन्नुपर्दा, मार्क्सवादले ‘किन र कसरी’ भन्ने प्रश्नको उत्तर दिन्छ भने समाजवादले ‘अब के गर्ने’ भन्ने बाटो देखाउँछ। समाजवाद उत्पादनका साधनमा सामूहिक स्वामित्व, सामाजिक न्याय र समान अवसरको व्यवस्था हो।

प्रश्न ३ : नेपालजस्तो समाजमा मार्क्सवाद कति सान्दर्भिक छ ?

साह : अत्यन्त सान्दर्भिक छ। नेपालमा अझै पनि वर्गीय, जातीय, लैङ्गिक र क्षेत्रीय असमानता विद्यमान छ। सीमित वर्गले राज्य र स्रोत नियन्त्रण गरेको अवस्था छ। यस्तो समाजमा मार्क्सवाद केवल सान्दर्भिक मात्र होइन, अपरिहार्य विचार हो।

प्रश्न ४ : केहीले भन्छन्—मार्क्सवाद पुरानो भइसकेको छ। तपाईंको जवाफ ?

साह : यो आरोप विचारको होइन, शोषक वर्गको डरको अभिव्यक्ति हो। पूँजीवादले आज विश्वव्यापी असमानता, युद्ध र पर्यावरणीय संकट जन्माइरहेको छ। जबसम्म शोषण छ, तबसम्म मार्क्सवाद पुरानो हुँदैन।

प्रश्न ५ : समाजवाद नेपालमा व्यवहारमा किन कमजोर देखिन्छ ?

साह : यसको कारण विचार होइन, नेतृत्वको विचलन हो। समाजवादको नाममा सत्ताकेन्द्रित राजनीति भयो, वर्गीय आधार कमजोर बनाइयो। विचारभन्दा पद, सिद्धान्तभन्दा सुविधा प्राथमिकतामा परेपछि समाजवाद कमजोर देखिनु स्वाभाविक हो।

प्रश्न ६ : संसदीय प्रणाली र समाजवादबीच विरोधाभास छ ?

साह : विरोधाभास होइन, तर सीमितता अवश्य छ। संसदीय प्रणालीलाई वर्गसंघर्षको एक मैदानका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। तर संसद मात्रै समाजवादको गन्तव्य होइन। जनसंगठन, आन्दोलन र वैचारिक संघर्ष सँगसँगै आवश्यक हुन्छ।

प्रश्न ७ : संघीयता र समाजवादको सम्बन्धलाई कसरी हेर्नुहुन्छ ?

साह : संघीयता बिना नेपालमा समाजवाद कल्पना गर्न सकिँदैन। संघीयताले उत्पीडित समुदायलाई शक्ति र अधिकारको पहुँच दिन्छ। जातीय, क्षेत्रीय र वर्गीय मुक्तिका लागि संघीयता अनिवार्य आधार हो।

प्रश्न ८ : युवापुस्ता मार्क्सवादप्रति किन टाढिँदै गएको जस्तो देखिन्छ ?

साह : युवापुस्ता टाढिएको होइन, उनीहरूलाई हामीले नजिक लैजान सकेनौँ। व्यवहारमा देखिएको अवसरवाद र भ्रष्ट्राचारले उनीहरू निराश भएका हुन्। यदि हामीले इमानदार अभ्यास र आधुनिक भाषामा मार्क्सवाद प्रस्तुत गर्यौँ भने युवा स्वतः आकर्षित हुन्छन्।

प्रश्न ९ : निजी क्षेत्र र समाजवाद सँगसँगै जान सक्छ ?

साह : समाजवाद निजी पहलकदमीको विरोधी होइन, शोषणको विरोधी हो। रणनीतिक क्षेत्र राज्यको नियन्त्रणमा हुनुपर्छ, तर साना–मझौला उद्यमलाई सहकारी र सामाजिक नियमनमार्फत अघि बढाउन सकिन्छ।

प्रश्न १० : नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको मुख्य कमजोरी के देख्नुहुन्छ ?

साह : वैचारिक अनुशासनको कमी। संगठन ठूलो भयो, तर विचार कमजोर बनाइयो। वर्गीय आधारभन्दा निर्वाचन गणितलाई प्राथमिकता दिइयो, जसले आन्दोलनलाई दिशाहीन बनायो।

प्रश्न ११ : समाजवादका लागि हिंसात्मक क्रान्ति आवश्यक छ ?

साह : इतिहास र परिस्थिति अनुसार बाटो फरक हुन्छ। आजको नेपालमा जनआधारित शान्तिपूर्ण संघर्ष, संगठन निर्माण र वैचारिक रूपान्तरण नै मुख्य मार्ग हो।

प्रश्न १२ : तपाईंको दृष्टिमा “समाजवादी राज्य” कस्तो हुन्छ ?

साह : जहाँ शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी मौलिक अधिकार हुन्छन्। जहाँ राज्य जनताको सेवक हुन्छ, दलाल पुँजीको होइन। जहाँ श्रमको सम्मान हुन्छ र श्रमिक शासक हुन्छ।

प्रश्न १३ : जातीय मुक्ति र वर्गीय मुक्तिको सम्बन्ध ?

साह : दुवै अलग होइनन्, अन्तरसम्बन्धित छन्। जातीय उत्पीडन वर्गीय संरचनासँग गाँसिएको छ। त्यसैले जातीय मुक्तिको संघर्ष वर्गीय मुक्तिबाट अलग हुन सक्दैन।

प्रश्न १४ : समाजवाद स्थापना गर्न पहिलो प्राथमिकता के हुनुपर्छ ?

साह : वैचारिक स्पष्टता र संगठनको पुनर्निर्माण। बिना विचार संगठन अन्धो हुन्छ, बिना संगठन विचार शक्तिहीन हुन्छ।

प्रश्न १५ : अन्त्यमा, नेपाली जनतालाई तपाईं के सन्देश दिन चाहनुहुन्छ ?

साह : समाजवाद कुनै सपना होइन, सम्भावना हो। तर त्यो सम्भावना तब मात्र यथार्थ बन्छ, जब जनता सचेत, संगठित र संघर्षशील हुन्छन्। आफ्नो अधिकार आफैँले जित्नुपर्छ—इतिहासले यही सिकाएको छ।